زمان گذشت و به مرور پيشخوان طبع به عناوين تازهاي آراسته شد، رسالت، ابرار، جمهوري اسلامي؛ روزنامههايي كه كموبيش با همان كيفيت چاپ و محتوا، رونقي تازه به بازار خبر بخشيدند و آهسته آهسته افزايش عرضه، تقاضا را متعادل كرد و از طول صفها كاست. اما ناگاه با سبز شدن بيلبوردهايي بزرگ با عبارت "بخوان" در جايجاي شهر، علامت تعجب بزرگي بر فراز سر رهگذران ترسيم شد.
كلامي كه در نهايت ختم به عبارت "بخوان، ايران بخوان" شد.
واينگونه، روزنامه ايران پس از همشهري كه بيسر و صدا تر از راه رسيد با ظاهري متفاوت چشم به جهان گشود. و اين نقطه عطفي شد براي تكثير بذر روزنامههايي با قطعهاي كوچكتر و صفحات نيمهرنگي و تمامرنگي.
اين قصه با ورود دلبري هزار گيسو روايت تازهاي يافت. دوران بخل خبر و سر و دست شكستن مطبوعاتچيها براي دريافت اخبار پايان پذيرفت و اكنون، دوره انتخاب بود.
اينترنت با ورود غافلگير كنندهاش، روزنامهنگاران آشفته، پرشور و پرسوال را ميخكوب خود كرد و اينگونه روزنامهنگاري سنتي، دستان خوگرفته با شيارهاي قلم را در هوا چرخاند وانگشتانش را با كليكهاي ماوس آشنا كرد.
روزنامهنگاري اينترنتي، الكترونيكي و يا سايبر سرفصلي تازه در روند تكامل ركن چهارم دموكراسي در ايران گشود.
از گرد تا گردو
دكتر حميد ضيايي پرور، استاد دانشگاه و محقق حوزه سايبر ژورناليسم در تعريف روزنامهنگاري سايبر، ابتدا چارچوبي مفهومي ارايه ميدهد. او ميگويد: از نظر مفهومي روزنامهنگاري الكترونيكي به تغيير نسخه كاغذي به الكترونيكي اطلاق شد.
يعني روزنامهنگاري در راديو و تلويزيون به عنوان روزنامهنگاري الكترونيكي شناخته شد. در گام دوم روزنامه در قالب صفر و يكهاي فضاي مجازي متولد شد كه داراي قابليت Search، Paste، Copy و هايپر تكست و هايپر لينك است. دراين مرحله اما، محتوا همان محتواي روزنامه چاپي است كه در فضاي ديجيتال ارايه ميشود. با اين وصف هنوز روزنامهنگاري سايبر به وقوع نپيوسته و فقط روزنامه از لحاظ ساختاري تغيير شكل داده است. اما مرحله نهايي و ظهور سايبر ژورناليسم، زماني است كه روزنامه با ورود به فضاي وب، تغيير محتوايي مييابد و داراي محتوا و هويتي مستقل ميشود. در اين حالت است كه روزنامهنگاري اينترنتي كه تمام نسخ پيشين را دربرميگيرد، متبلور ميشود.
با اين وصف، اينكه در حال حاضر عموم روزنامههاي كاغذي نسخهاي ديجيتالي نيز بر روي وب دارند را نميتوان روزنامهنگاري اينترنتي ناميد.
و جاده، دو طرفه ميشود
دكتر شكرخواه، سردبير نخستن روزنامه آنلاين در ايران ميگويد: اگر چه در نشريات اينترنتي نيز از كلمه بهره گرفته ميشود با اين حال مخاطب ميتواند به جاي خواندن يك مصاحبه به صداي آن گوش دهد، فيلم آن را نگاه كند و برخلاف راديو و تلويزيون اين اختيار را دارد كه در زمان دلخواه به آن مراجعه كند. اين در حالي است كه هزينه انتشار نشريات الكترونيكي به مراتب كمتر از نشريات كاغذي است و عملا هزينه چاپ، كاغذ و توزيع از گردونه توليد حذف ميشود.
بنابر تعريف تحليلگران اجتماعي در اواسط آخرين دهه قرن بيستم و وقوع انقلاب اطلاعات، رسانههاي سنتي به ويژه روزنامهنگاران، با تحولي گسترده در حيطه فعاليتهاي حرفهاي خود مواجه شدند كه يكي از مهمترين پيامدهاي اين دگرگوني، در هم شكستهشدن انحصار درخبر و اطلاع رساني بود، به نحوي كه مخاطبان رسانههاي گروهي كه تا پيش از اين در ارتباطي يك سويه تنها دريافتكنندگان اطلاعات بودند اما با توجه به ماهيت اشتراكپذيري اينترنت امكان مشاركت در فرآيند توليد و انتشار خبر را يافتند.
شكرخواه در توصيف اين ويژگي ميگويد: حضور مخاطب در روزنامهنگاري سايبر به مراتب قديميتر از روزنامههاي كلاسيك است؛ چرا كه در فضاي سايبر مخاطب ميتواند تعامل داشته باشد و در محتواي برنامههاي رسانه مد نظرش ايفاي نقش كند.
7×24
ضيايي پرور ويژگي ديگر روزنامهنگاري سايبر را 24 ساعته و بيوقفه بودن آن نام ميبرد و ميگويد: خبرنگاران سايبر 24 ساعته و در هر مكان درگير توليد، تكميل و انتشار خبر هستند. به گفته وي، در زمينه روزنامهنگاري آنلاين در ايران سه تجربه موفق به نامهاي جامجم آنلاين، همشهري آنلاين و شرق آنلاين داشتهايم، اما اشكال ديگري هم از خبرنگاري اينترنتي وجود دارد به نام وبلاگها، پادكستها، روزنتها و خبرگزاريها كه نگاهي به آمارهاي مربوط به آنها نشان ميدهد اين ژانر از روزنامهنگاري در كشور ما با رشد و استقبال چشمگير مواجه شده است.
وجود يك و نيم ميليون وبلاگ ثبت شده، 120 هزار وبلاگ فعال، بيش از 300 وب سايت خبري، 15 خبرگزاري آنلاين فعال و 80 تقاضاي دريافت مجوز گواه اين ادعاست. در مجموع ميتوان گفت روزنامهنگاري آنلاين فضاي گستردهتري نسبت به نوع سنتي آن براي علاقهمندان و خبرنگاران حرفهاي فراهم كرده است.
دوئل
با اين وجود، با شكلگيري روزنامهنگاري اينترنتي و مواجهه آن با روزنامهنگاري سنتي، تحليلگران اجتماعي نظرات متفاوتي نسبت به اين رويارويي ابراز داشتهاند. برخي اين دو را مقابل هم و به خصوص روزنامهنگاري آنلاين را خطري براي نوع سنتي آن قلمداد كردهاند. اما با وجود اين ديدگاه، دكتر عليگرانمايهپور، مدرس رشته ارتباطات معتقد است: اين گونه نيست. وي ميگويد: در ابتداي وقوع روزنامهنگاري سايبر بحثي مطرح شد مبني بر اينكه اكنون با ورود روزنامهنگاري سايبر، نسل روزنامهنگاري سنتي منقرض خواهد شد، كه البته اين ايده برگرفته از اين ديدگاه است كه با ورود تكنولوژي جديد عمر شيوههاي قديمي به پايان ميرسد. در حالي كه تجربه تاريخي ورود پياپي راديو، تلويزيون، ويديو و ماهواره كه هيچكدام نتوانست به حذف ديگري منجر شود و هر يك جايگاه و كاركرد و مخاطب خود را يافت، دليل بر اين ادعاست و اين ويژگي درباره روزنامهنگاري اينترنتي نيز صدق ميكند.
گرانمايهپور در شرح تفاوتهاي دو گونه روزنامهنگاري كاغذي و آنلاين ميگويد: در روزنامهنگاري آنلاين اساس كار مبتني بر ارايه لحظهبه لحظه خبرهاي فوري و كوتاه است؛ در حالي كه در روزنامهنگاري كاغذي خبرها تحليل، تفسير و واكاوي ميشود.
وي ميافزايد: در حال حاضر در كشورمان امكان دسترسي اقشار مختلف جامعه به روزنامه چاپي بيشتر است و رشد و فراگيري روزنامهنگاري آنلاين نيز بستگي به ميزان سواد الكترونيكي مردم دارد كه آن هم منوط به رشد و بالندگي روزنامههاي چاپي است.
گرانمايهپور، اما مهمترين امتياز روزنامهنگاري آنلاين نسبت به نوع سنتي را مشاركت پذيري روزنامهنگاري سايبر و ايجاد امكان پاسخگويي براي مخاطب ميداند.
دكتر ضيايي پرور هم معتقد است اين دو گونه به هيچ وجه مقابل هم قرار نگرفتهاند بلكه هر يك مخاطب خاص خود را داشته و بر هم تاثيرگذارند.
وي ميگويد: فضاي روزنامهنگاري سايبر به دليل نبود قوانين دست و پاگير، انعطافپذيري و ماهيت كنترل ناپذير بودناش، فضايي دموكراتيزه است و طبيعتا خطوط قرمز كمرنگتري در آن ترسيم ميشود و ميزان سانسور و خودسانسوري نيز كاهش مييابد. بر اين اساس در كشور ما كه 16 ميليون كاربر اينترنتي مخاطب اين نوع روزنامهنگاري قرار ميگيرند در نتيجه سطح سليقه جامعه روزنامهخوان نسبت به روزنامههاي سنتي بالا ميرود. به عنوان مثال تا چند سال پيش سايت خبري "ايرنا" يك خط خبري ويژه داشت كه امكان استفاده از آن خط خبر در دست سردبير و دبير سرويسها بود. اين روند "خاص كردن" خبرها و انحصار خبر از سال 78 به بعد يعني پس از تولد سايت خبري ايسنا" كمرنگ و كمرنگتر شد تا به امروز كه با وجود فعاليت دهها سايت خبري و فضاي رقابتي مطالب روزنامهها قابل مقايسه با سالهاي پيش نيست.
تنبل نرو به سايه
اما نميتوان دراين ميان از تاثيري كه اينترنت بر برخي خبرنگاران نهاده است بياعتنا گذشت. سهلالوصول بودن دريافت خبر از طريق رسانه اينترنت امكاني است كه منجر به تولد نسل خبرنگاران كمكار در توليد خبر و هجوم خبرهاي خبرگزاريهاي اينترنتي بر صفحات روزنامههاي كاغذي شد.
دكتر گرانمايهپور در اينباره ميگويد: از گذشته تا به حال چالش اساسي روزنامهنگاري توليد خبر بوده است. متاسفانه برخي روزنامهنگاران در توليد خبر به دلايلي مثل نداشتن انگيزه كافي، فشار كار روزنامهنگاري و مواردي از اين دست كمكاري ميكنند. اين عده قبلا به خبرنگاران تلكسچي معروف بودند و امروز به خبرنگار اينترنتچي مشهورند. وي ميافزايد: خبرهاي اينترنتي فاقد تحليل و تفسير است و اين به عهده سردبيران چه روزنامههاي سنتي و چه الكترونيكي است كه هر چه بيشتر به سمت خبر توليدي پيش بروند تا از قافله عقب نمانند.
روزي روزگاري خبرنگار كسي بود كه قلم بر دوش يكه و تنها رسالت روزنامهنگارياش را به جا ميآورد. اما امروز با ظهور روزنامهنگاري سايبر، جداي از ذوق نوشتاري، روزنامهنگاري، تخصص، حال و ابزار خاص خودش را ميطلبد. دكتر يونس شكرخواه ميگويد: قطعا كسي كه روزنامهنگاري آنلاين انجام ميدهد به خوبي ميداند كه مهارتهاي عرضه مطالب با نوع چاپي تفاوت دارد. بخشي از آموزشها روي مهارت فني متمركز است. روزنامه آنلاين از نظر تبديل كردن رويداد به خبر متفاوت است. روزنامهنگار آنلاين در مرحله نخست بايد به اين موضوع بينديشد كه مطلباش را با چه فرمتي ميخواهد روي وب عرضه كند. او بايد قبل از نوشتن مطلب به اين فكر كند كه قرار است چه اندازه گرافيك، نقشه، انيميشن و به چه ميزان از متن بهره ببرد يا براي مطلب صدا و تصوير بگذارد. اصل دوم دانستن اين نكته است كه رابطه خبر و گزارش نوشته شده با ساير مطالب چگونه است؛ يعني تا چه اندازه ميتوان از لينك استفاده كرد و نكته سوم اينكه مطلب نوشته شده تا چه اندازه قابليت اسكن شدن دارد كه همگي اينها نياز روزنامهنگار به دانش فني را نمايانگر است.
گرانمايهپور، استاد دانشگاه نيز در تاييد اين گفته ميافزايد: در حال حاضر آموزش روزنامهنگاري در دانشگاههاي ما كاملا سنتي است و با روشهاي به روز دنيا نسبتي ندارد. دانشگاه ارتباطات بايد علاوه بر آموزش روزنامهنگاري سنتي دانشجويان را براي ورود به فضاهاي نوين روزنامهنگاري آنلاين و الكترونيكي نيز آماده كند. در حال حاضر به جز برخي استادان كه به صورت خودانگيخته، دانشجويان را در زمينه سايبر ژورناليسم آموزش ميدهند هيچگونه سيلابس درسي نظاممندي دراين مورد ارايه نميشود و سرفصلي تدوين نشده است.
وي ميافزايد: در وهله نخست استادان بايد در حيطه روزنامهنگاري الكترونيكي آموزش ببينند تا براي آموزش دادن آماده باشند. همچنين امكانات و ابزار اين امر مثل دستگاههاي رايانه، دسترسي به اينترنت و زيرساختهاي تكنولوژيكي نيز بايد فراهم آيد.
نظر خواهی
